Gepubliceerd op 19 november 2026

Wat er werkelijk op tafel ligt bij het terrorisme wetsvoorstel 36 984 — en waar het mij te ver gaat

Op 17 en 18 november 2026 zijn bij wetsvoorstel 36 984, dat gaat over het afnemen van de nationaliteit bij terrorisme, twintig amendementen ingediend. Het wetgevingsoverleg is op donderdag 26 november. Ik heb de teksten gelezen. Dit gaat niet over het wetsvoorstel van 34 632 over het afschaffen van het principe van een enkele nationaliteit, en mogelijk de reparatie van oud-Nederlanders die veelal ongewild en onbewust hun nationaliteit hebben verloren. Maar het ene kan het andere wel raken. Daarnaast, worden er ook dingen ingebracht die niks met terrorisme te maken hebben. Zo sluipt men dus wetgeving in onder de radar van velen. Terrorisme!? ‘Ja daar ben ik ook tegen, en dat mag best hard aangepakt worden.’ Dat denken velen, zelfs ik. Maar hier?

Eerst een halve geruststelling

Er is geen enkel amendement ingediend dat oud-Nederlanders specifiek wil raken. Maar indirect toch wel het geval. Dus, ja niet zo bedoeld, maar weer eens ondoordachte wetgeving die niet alleen aspirant Nederlanders raakt, maar ook oud-Nederlanders. Niets over de 13-Jaren Klok, niets over het terugkrijgen van het Nederlanderschap, niets specifiek dat de positie raakt van wie zijn Nederlanderschap ongewild is kwijtgeraakt. En er is ook niets ingediend over dubbele nationaliteit als zodanig. Maar dus wel indirect, lees verder.

Dat is, gezien de toon van wat er wél ligt, meer dan een kleinigheid. Het had erger gekund.

Maar laat dat geen gerustheid geven. Wie deze stukken leest, ziet hoe snel het kan gaan: een wetsvoorstel van drie artikelen, over één onderwerp, lag er acht dagen voor het debat opeens bij als een structurele herziening. Met zo’n houding is het oppassen met wat er straks in de Kamer werkelijk wordt besproken en besloten. Een amendement kan tot op de dag van het debat worden ingediend.

Hoe dat kan: de truc zit in de eerste twee regels

Elk van deze amendementen begint hetzelfde. Niet met de inhoud, maar met de titel van het wetsvoorstel. In het opschrift wordt ingevoegd: “de Rijkswet op het Nederlanderschap en”. En in de beweegreden: “en dat het tevens gewenst is de Rijkswet op het Nederlanderschap te wijzigen”. Daarna volgt telkens een nieuw artikel IA, en dáár staat de echte wijziging in.

Waar ging dit wetsvoorstel over? Sinds 01 maart 2017 kan de minister van Justitie en Veiligheid het Nederlanderschap intrekken van iemand die zich in het buitenland heeft aangesloten bij een organisatie van een lijst van terroristische organisaties. Die bevoegdheid vervalt op 01 maart 2027. Wetsvoorstel 36 984 doet daar één ding aan: het trekt de wet van 2017 in, één dag voordat de bevoegdheid vervalt, zodat zij blijft bestaan. De regering schrijft er zelf bij: “Dit wetsvoorstel strekt niet tot enige inhoudelijke wijzigingen.”

Wie het opschrift verbreedt, verbreedt wat er in dit debat nog meer in mag. En hier komt het.

Naturalisatie pas na tien jaar

De leden Markuszower en Lammers (Groep Markuszower) stellen voor in artikel 8 “vijf jaren” te vervangen door “tien jaren”, en de verkorte termijn van twee jaar te laten vervallen. Hun toelichting: “Vijf jaar verblijf maakt iemand geen Nederlander.”

Dit is niet nieuw. Het vorige kabinet bracht hetzelfde voorstel in 2025 in consultatie, en dat is nooit bij de Kamer ingediend. Wat nieuw is, is dat het nu via een amendement binnenkomt bij een wetsvoorstel over terrorismebestrijding, zonder advies van de Raad van State over dít stuk en zonder uitvoeringstoets. Daarbij schrappen ze de regel die zegt dat twee jaar volstaat voor wie in totaal al tien jaar of langer in het Koninkrijk als vreemdeling heeft gewoond — de terugkeerder dus. Wie vijftien jaar in Nederland woonde, een paar jaar wegging en terugkomt, heeft vandaag twee jaar nodig en straks tien. Dat zijn dus voormalige immigranten, vaak kinderen in Nederland geboren, die vertrokken zijn en eenmaal terug toch nog een extra 10 jaar moeten wachten voordat ze welkom zijn. Dat heeft niks met inburgering, integratie, etc te maken, dat heeft te maken met bepaalde mensen niet als Nederlandse buren willen hebben.

Hoe dan ook, dit raakt niet alleen aspirant Nederlanders. Voor vreemdelingen die Nederlanders willen worden, volg de trend van het afgelopen jaar. Waarom zijn er nou meer naturalisaties? Volgens mij vanwege dezelfde politici en hun retoriek. Dat hoor ik tenminste van deze nieuwe Nederlanders. Mensen zijn bang en zoeken zekerheid in de nationaliteit. Wie nu nog wacht, speelt met vijf jaar van zijn leven en alsnog een onzekerheid over hoe die vijf jaar als immigrant in het nieuwe (sarcasme) Nederland er uit ziet die jaren en daarna.

De naturalisatiestop — en waarom die ook oud-Nederlanders raakt

Dezelfde indieners stellen een nieuw artikel 23a voor. De minister kan dan bij algemene maatregel van rijksbestuur de verlening van het Nederlanderschap en de bevestiging van optieverklaringen stilleggen en de beslistermijnen opschorten. Ten hoogste twaalf maanden, eenmaal met twaalf maanden te verlengen. Hun toelichting: “Dit amendement zet de rem erin.” En als slotzin: “Nederland bepaalt zelf wie Nederlander wordt, en wanneer!” Een onzinnige zin, want niemand anders dan Nederland bepaalt zijn eigen wetgeving of de verdragen die het aangaat en aanhoudt. Maar duidelijk wat men wil, en naar wie men de vinger wijst. De indieners onderbouwen dat met cijfers die ik hier geef als hun cijfers, niet als de mijne: in 2025 zouden 55.990 mensen Nederlander zijn geworden, tweemaal zoveel als in 2018, met tegenover 49.640 inwilligingen slechts 830 afwijzingen. Die getallen heb ik niet zelf bij het CBS of de IND nagelopen.

En nu het deel dat niemand lijkt te hebben opgemerkt.

Het amendement zondert twee dingen uit: verkrijging van rechtswege, en verkrijging ter voorkoming van staatloosheid. Alles daartussen kan stil komen te liggen — en de optie valt daar middenin.

De optie is juist de route van de oud-Nederlander. Wie zich hervestigt in Nederland, krijgt het Nederlanderschap terug via een optieverklaring. En wie het van rechtswege verloor terwijl dat onevenredige gevolgen had voor zijn Unieburgerschap, heeft sinds 01 april 2022 óók een optierecht. Dat staat met zoveel woorden in de wet:

“de vreemdeling die het Nederlanderschap van rechtswege heeft verloren, indien met dat verlies het Unieburgerschap verloren ging en op dat moment redelijkerwijs voorzienbaar was dat dit tot onevenredige gevolgen uit het oogpunt van het Unierecht zou leiden. De herkrijging geschiedt met terugwerkende kracht tot en met het moment waarop het Nederlanderschap verloren ging.”

Die bepaling staat er niet voor niets. Zij is er gekomen nadat het Hof van Justitie van de Europese Unie in de zaak Tjebbes had geoordeeld dat verlies van het Nederlanderschap niet zonder meer mag als daarmee het Unieburgerschap verdwijnt: er moet worden gekeken naar de evenredigheid van de gevolgen in het individuele geval. Nederland heeft die uitspraak uitgevoerd door er een optierecht van te maken. Een optierecht dat loopt via artikel 6.

En het is precies artikel 6 dat bij een naturalisatiestop kan worden opgeschort.

Dan staat er dus dit op tafel: de enige route die Nederland heeft gebouwd om aan het Europese evenredigheidsbeginsel te voldoen, kan bij besluit twaalf maanden worden stilgezet, met nog eens twaalf maanden erbij. Voor iemand die al jaren op herstel wacht, is dat geen administratieve maatregel.

Ik zeg niet dat de indieners dat beoogd hebben. Ik denk eerlijk gezegd dat zij er niet aan gedacht hebben. Maar zo staat het er wel, en bij wetgeving telt wat er staat.

En dan de voor de hand liggende vraag. Als de Europese Unie in de weg zit, gaan we het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en dus lidmaatschap dan ook opzeggen? Dit is precies wat een ander amendement met het andere verdrag voorstelt. Daarover verderop meer. Dit klinkt hetzelfde als de Brexit retoriek, waarbij eerst naar vluchtelingen werd gewezen en toen die nummers zo weinig bleken te zijn wees men naar de Oost-Europese migranten met vrij verkeer. Toen kwamen er kromme bananen bij te kijken en nu zit het VK met de economische brokken en wil mogelijk weer terug.

De rest, korter

Geen ontheffing meer bij de taaleis. Afzien van het inburgeringsvereiste kan nog maar in één geval: wie door een psychische of lichamelijke belemmering of een verstandelijke handicap niet binnen vijf jaar aan dat vereiste kan voldoen. En uitdrukkelijk: aan geleverde inspanningen “komt bij de toepassing van dat vereiste geen betekenis toe”. Wie het jaren heeft geprobeerd en het niet haalt, heeft het volgens deze tekst dus niet geprobeerd.

Fraude verjaart niet meer. De termijn van twaalf jaar waarbinnen het Nederlanderschap kan worden ingetrokken wegens een valse verklaring of bedrog, vervalt. Daar valt wat voor te zeggen. Het betekent ook dat een onvolkomenheid in een dossier uit 1998 vandaag nog gevolgen kan hebben. Toch is dit enigszins verontrustend, want ik zie gevallen waarbij de overheid zelf de oorzaak van bepaalde situaties is die later aan de persoon worden verweten. Maar goed, enigszins kan dit wel, zolang de rechter er maar bij kan komen als het misgaat.

De derde-generatieregel verdwijnt. Artikel 3, derde lid, vervalt: het kind dat in Nederland wordt geboren uit een ouder die hier zelf ook is geboren, wordt dan niet meer van rechtswege Nederlander. Er is overgangsrecht voor wie vóór de inwerkingtreding is geboren. Nou, dat is dus duidelijk ook zonder enige inburgering of integratie motivatie, vreemdelingen zijn dus altijd onwelkom ook na drie generaties. Duidelijke taal die je van bepaalde politici mag verwachten.

Een nieuwe intrekkingsgrond voor zware misdrijven. Gewone criminaliteit dus, met terrorisme heeft het niets te maken. Intrekking zou ook mogelijk worden na een onherroepelijke veroordeling voor een misdrijf met een strafmaat van vijf jaar of meer. Goed, de middeleeuwen en het verbannen zijn terug. Volgend jaar mogelijk lijfstraffen zoals handje afhakken bij diefstal (Het Nederlandsche hand werpen werd Antwerpen, volgens de volksmond).

Over terrorisme, en waar ik wel enig begrip heb

Laat ik hier duidelijk zijn, want ik wil niet worden misverstaan.

Ik begrijp de zorg. Een samenleving moet zichzelf kunnen beschermen. Wie zich in het buitenland aansluit bij een organisatie die aanslagen pleegt, en die daarin volhardt, vormt een reëel gevaar. In zulke zware gevallen begrijp ik enigszins dat een staat terugvalt op iets ouderwets: verbanning. Niet omdat het mooi is, maar omdat er situaties zijn waarin niets anders overblijft.

Maar daar hoort één voorwaarde bij, en die is wat mij betreft niet onderhandelbaar. Verbanning is pas te rechtvaardigen als aannemelijk is dat herstel — resocialisatie, terugkeer in de samenleving — onwaarschijnlijk is. Dat is een zwaar oordeel over één mens, en het moet per geval worden gemaakt, met een rechter a.u.b.

Daarnaast: waarom juist de nationaliteit? Dat instrument werkt alleen bij wie nog een tweede nationaliteit heeft, want staatloos maken mag niet. Wie alleen Nederlander is, valt erbuiten, hoe gevaarlijk hij ook is. Het gevaar dat van iemand uitgaat bepaalt dus niet of deze wet hem kan raken; zijn nationaliteit bepaalt dat. In het Verenigd Koninkrijk en in Australië bestaat een maatregel die iedere onderdaan gelijk raakt: tijdelijke ontzegging van de toegang, met een terugkeervergunning en een toetsing. Een ouderwetse verbanning. Ik pleit daar niet voor. Ik stel vast dat van alle beschikbare instrumenten juist het enige is gekozen dat mensen op nationaliteit sorteert.

En let op het prijsverschil tussen de twee verdragen die daarbij in de weg staan. Het Europees Verdrag inzake nationaliteit kan op ieder moment worden opgezegd; drie maanden na de brief is het voorbij. Het verbod om een eigen onderdaan de toegang tot het land te ontzeggen staat in het Vierde Protocol bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, en dat protocol kent geen eigen opzegging: het verklaart alle bepalingen van het Verdrag van toepassing, en het Verdrag kent alleen opzegging van het Verdrag. Wie langs die rem wil, zegt geen protocol op maar het hele Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, bescherming voor alle mensen in Nederland.

En nu de vraag die ik niet beantwoord krijg.

Het lid Vondeling (PVV) stelt voor om uit artikel 14, vierde lid, de woorden “de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt en” te schrappen. Alleen die woorden. Er komt geen lagere grens voor in de plaats. Er komt niets voor in de plaats. In haar toelichting schrijft zij dat er “geen onderscheid moet worden gemaakt tussen minderjarigen en meerderjarigen” en dat doorslaggevend moet zijn “het gevaar dat van de persoon in kwestie uitgaat en niet de leeftijd”. Zij spreekt van kindsoldaten.

Bij een vijftienjarige kan ik mij er iets bij voorstellen. Een vijftienjarige kan getraind zijn, kan hebben gekozen, kan gevaarlijk en onveranderlijk zijn. Maar deze tekst stopt niet bij vijftien. Zonder ondergrens geldt zij net zo goed voor een kind van vijf. Leg mij uit hoe je van een vijfjarige vaststelt dat herstel onwaarschijnlijk is. Dat is geen retorische vraag; het is de vraag die de wet zou moeten beantwoorden voordat zij een kind staatsburgerschap afneemt. Een vijfjarige in een kamp heeft niets gekozen. En intrekking betekent: niet meer terug kunnen komen.

Hetzelfde lid stelt voor om de verplichte rechterlijke toets te schrappen. Nu geldt: wie zijn Nederlanderschap op deze grond verliest, zit per definitie in het buitenland en procedeert vaak niet zelf, en daarom schakelt de minister binnen achtentwintig dagen zelf de rechter in als de betrokkene dat niet doet. Elk besluit komt zo hoe dan ook voor een rechter. Dat amendement noemt het “de omgekeerde wereld dat de Nederlandse Staat zelf in actie komt om toe te zien op de rechten van personen die zich tegen Nederland hebben gekeerd”.

Zet daar het cijfer naast dat de regering zelf geeft. De bevoegdheid is 25 keer gebruikt. Twee besluiten werden door de rechter vernietigd; daarna trok de minister in vijf vergelijkbare zaken het besluit zelf in; in twee andere zaken vernietigde de rechter het ook. Negen van de vijfentwintig hielden geen stand. Dat is wat die automatische toets heeft gedaan. En dat is wat eruit zou gaan.

Goed. Dit zijn uitzonderingsgevallen, het zijn er weinig, en uiteindelijk bepaalt de politiek hoe zij dat wil regelen. Daar leg ik mij bij neer.

Maar hier stoot ik mij wél aan

Eén amendement regelt niet alleen een nieuwe intrekkingsgrond, maar ook dit: “Het voornemen tot opzegging van het Europees Verdrag inzake nationaliteit (Trb. 1998, 10) wordt goedgekeurd voor het gehele Koninkrijk.”

De toelichting is er open over: “Omdat het Europees Verdrag inzake nationaliteit (EVN) deze grond niet toelaat, regelt het amendement tevens de goedkeuring van het voornemen tot opzegging van dat verdrag.”

Het verdrag staat de maatregel in de weg, dus moet het verdrag eruit. Datzelfde verdrag verbiedt dat intrekking iemand staatloos maakt, wat iedereen beschermt.

Hier gaat het niet meer alleen over terroristen. Hier gaat het over ons allemaal.

Die verdragen zijn er niet om extremisten te beschermen. Zij zijn er om te verhinderen dat een staat zijn eigen burgers hun staatsburgerschap afneemt wanneer het uitkomt. Zij beschermen de Nederlander in Sydney net zo goed als de Nederlander in Amsterdam, en de Nederlander met één achternaam net zo goed als die met twee.

Zo begon het in Duitsland in de jaren dertig ook. Eerst waren het individuen, veroordeeld voor zware delicten, waar niemand voor opkwam. Daarna werd de groep waartoe zij werden gerekend de pineut. De stap die dat mogelijk maakte, was niet de eerste veroordeling. Het was het moment waarop de waarborgen die voor iedereen golden, werden losgelaten omdat zij in de weg zaten.

Ik zeg niet dat iemand dat vandaag wil. Ik zeg dat de volgorde zo loopt, en dat wij die volgorde kennen.

Daarom: bestraffing hoort individueel te zijn, per persoon beoordeeld, en zij hoort binnen de normen te blijven die wij als moderne samenleving hebben afgesproken. Vooral na al onze historische lessen. Precies dat is wat die internationale verdragen bewaken — voor iedere Nederlander, ongeacht achtergrond, afkomst of tweede paspoort.

Een verdrag opzeggen omdat het in de weg zit, is geen juridische ingreep. Het is het weghalen van het slot op de deur van je eigen huis, omdat je er zelf even niet langs kunt.

Wat betekent dit voor U als niet-terrorist?

  • Er is nog niets veranderd. Dit zijn voorstellen. Een amendement moet een meerderheid halen, en daarna moet het hele wetsvoorstel nog door de Tweede en de Eerste Kamer.
  • Voor oud-Nederlanders ligt er op dit moment iets ongunstigs. De naturalisatiestop kan ook de optieprocedure raken, en dat is wél Uw route.
  • Wacht niet af als U nu al aan de voorwaarden voldoet. Met tien jaar én een mogelijke stop op tafel is wachten duurder geworden.
  • Loopt Uw optie- of naturalisatieprocedure? Let op de termijnen. De wettelijke beslistermijn bij een optie is dertien weken, eenmaal met dertien weken te verlengen. Is die verstreken, dan kunt U het bestuursorgaan in gebreke stellen. Maar dat komt ook met aantekeningen, zie hier waarom in gebreke stellen averechts kan werken.
  • Hebt U een kind dat als derde generatie van rechtswege Nederlander is? Zorg dat dat vastligt: vraag tijdig een paspoort of identiteitskaart aan en bewaar de bewijzen.
  • Het debat is op 26 november. Laat vóór die dag weten wat dit voor U betekent.

Nog even een opmerking

Deze wet gaat over een beperkt aantal mensen. Zoveel terroristen lopen er niet rond op de aarde of in Nederland, of met een Nederlands paspoort. De aantallen zijn minimaal, maar de impact die ze hebben zijn desastreus. Elk onschuldig slachtoffer is er een te veel. Maar ook is elk onschuldig slachtoffer de andere kant op er eentje te veel. Dus laten we dit zwaard goed in de gaten houden. Een wet over het tegengaan van terrorisme waarbij andere wetgeving erin mee ingeslopen wordt, dat vind ik bezwaarlijk. Laat het dan als zelfstandig wetsvoorstel ingediend worden, of laat de hele wetgeving onderzocht en gemoderniseerd worden, zoals ik in mijn recentelijk gepubliceerd boekje voorstel.

Wat ik hierbij moet zeggen

Van de twintig amendementen zijn acht de oorspronkelijke — nrs. 9 tot en met 16, alle van 17 november — en twaalf vervangende versies: nr. 17 nog op 17 november, nrs. 18 tot en met 28 op 18 november. Het gaat dus om acht onderwerpen, waarvan zes zijn vervangen, sommige twee keer en de naturalisatiestop drie keer. Ik heb de laatste versies nagelopen: de wetstekst die zij voorstellen is ongewijzigd gebleven; de toelichting bij de naturalisatiestop is herschreven, en daar komen de cijfers hierboven vandaan. Eén citaat komt niet uit de laatste versie: de passage over het opzeggen van het verdrag staat in nr. 13, dat op 18 november is vervangen door nr. 22, en dat laatste stuk was vandaag nog niet in te zien. De twee amendementen van het lid Vondeling zijn niet vervangen.

Ik volg alles over de nationaliteitswetgeving en zal van me laten horen als er meer nieuws is.

Dit is algemene informatie, geen juridisch advies over Uw situatie.

Zie ook het eerder nieuws vandaag: Politiek en Nationaliteit November 2026

Dit bericht geeft de stand van zaken op 19 november 2026. Wet en praktijk kunnen sindsdien zijn veranderd.

Geef een reactie