Nationaliteit en burgerschap: wat is het verschil?
Het kan verwarrend zijn. Wat is die “nationaliteit” of dat “burgerschap” waar u het over hebt? Is het niet hetzelfde?

In verschillende delen van de wereld gebruiken wij verschillende termen. Die kunnen precies hetzelfde betekenen, of net iets anders, afhankelijk van de context. Wij proberen de verschillen uit te leggen.

Nationaliteit
Het woord nationaliteit is eenvoudig uit te leggen en de basis van alles — of toch niet?

Sommigen denken dat het woord natie ontstond met de Franse Revolutie. Het woord zelf heeft echter veel oudere wortels in het Latijn. Het woord nationaliteit raakte in zwang in de tijd van de Franse “Zonnekoning” Lodewijk XIV, die de laatste resten van het Franse middeleeuwse feodalisme beëindigde en een gecentraliseerde staat vestigde. Eén natie (land) met onderdanen met dezelfde nationaliteit. Niet de regionale verschillen maar de nationale identiteit werd het belangrijkste. Frankrijk stond daarin niet alleen, maar het geeft de achtergrond bij het woord nationalité, dat rond de jaren 1690 ontstond.

Een onderdaan hoort bij een land. De wetten van dat land bepalen wie de nationaliteit heeft. Nationaliteit is een status: u bent onderdaan van een natie, of u bent het niet. Afhankelijk van het land kunnen bepaalde documenten belangrijk zijn voor uw status.

Burgerschap
Burgerschap is tegelijk een ouder en een jonger begrip. Citizenship werd voor het eerst rond de jaren 1610 gebruikt en verwijst naar uw status, rechten en plichten als burger. Het Engelse woord citizen stamt uit de veertiende eeuw en verwees naar de inwoners van een stad. In het Nederlands vertalen wij dat als “burger”. Wij zijn allemaal burgers van onze steden en dorpen, en daarmee natuurlijk ook burgers binnen een land. Het woord kwam uit het Frans (dertiende eeuw), waar het als begrip min of meer opnieuw werd ingevoerd vanuit het eerdere Latijnse “civitas”, dat zelf teruggaat op de tijd van de stadstaten.

Toen het Verenigd Koninkrijk verenigd werd, was dat een samenvoeging van verschillende landen: Wales, (Noord-)Ierland, Schotland en Engeland. Terwijl Engeland een natie is met onderdanen, waren alle inwoners van het Verenigd Koninkrijk burgers van het Verenigd Koninkrijk. De term burgerschap kreeg daarmee een heel nieuwe betekenis en is in die zin jonger dan nationaliteit. Ook het ontstaan van het Gemenebest uit het Britse Rijk had invloed op het gebruik van burgerschap in plaats van nationaliteit.

Toen de staten van de Verenigde Staten van Amerika zich verenigden, gingen ook zij de term burgerschap gebruiken in plaats van nationaliteit.

Toen Australië een onafhankelijke federatie van staten werd, ging ook dat land over burgerschap spreken.

Het Verenigd Koninkrijk is dus niet één land maar meerdere. Daarom werd burgerschap misschien als een passender term gezien dan nationaliteit.

De conclusie
In de praktijk van vandaag is er heel weinig verschil. Een burger van een land is hetzelfde als een onderdaan van dat land. Burgerschap en nationaliteit zijn dan ook vaak uitwisselbaar.

Wij gebruiken liever de term nationaliteit als het gaat om paspoort, verblijf, stemrecht en dergelijke. Vergeet ook de plichten niet, zoals belastingen en militaire dienst. En vergeet niet: wij zijn allemaal burgers van één wereld. In een ideale wereld zouden er niet zo veel beperkende grenzen zijn.

De geschiedenis van Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Australië en veel andere landen laat niet zien dat mensen in één natie dwingen altijd slaagt of een positieve ervaring is. Alleen door anderen te zien als gelijkwaardige buren en als deel van onze eigen gemeenschap kunnen wij veel ergers voorkomen.

Europees burgerschap
De Europese Unie, die min of meer voortkwam uit het besef van de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog, is een goed voorbeeld van hoe vreedzame samenwerking kan werken ten gunste van al haar inwoners. Er bestaat inderdaad een begrip Europees burgerschap, nu alle lidstaten hebben aanvaard dat Europese burgers rechten, vrijheden en rechtsbescherming ontlenen aan het EU-recht. Die bescherming is vaak eerlijker dan het eigen restrictieve nationaliteits- of immigratierecht van menige lidstaat. Maar hoewel wij spreken over EU-burgers, bestaat er geen EU-nationaliteit. Net als de Verenigde Staten in hun vroege geschiedenis zijn de EU-staten onafhankelijk en soeverein en werken zij enkel samen.

De Engelse versie van deze pagina sluit af met enkele regels uit “Imagine” van John Lennon.